Komu nie wolno przyjmować jodu

Jod często postrzega się jako bezpieczną «witaminkę dla tarczycy», którą może pić każdy i zawsze. W rzeczywistości u części osób dodatkowy jod może wywołać lub pogorszyć chorobę tarczycy. Redakcja zebrała sytuacje, w których suplementy jodu są przeciwwskazane lub wymagają obowiązkowej kontroli lekarza, i wyjaśniła, dlaczego tak się dzieje.

Dlaczego jod nie jest neutralny dla wszystkich

Zdrowa tarczyca ma wbudowane mechanizmy ochrony przed nadmiarem jodu. Najbardziej znany z nich to efekt Wolffa–Chaikoffa: gdy stężenie jodu gwałtownie rośnie, gruczoł tymczasowo hamuje syntezę hormonów, a po kilku dniach «wymyka się» z tego zahamowania i wraca do normalnej pracy. U większości ludzi dzieje się to niepostrzeżenie.

Problem w tym, że u części osób ten mechanizm jest uszkodzony. Jeśli gruczoł nie jest w stanie się «wymknąć», rozwija się niedoczynność tarczycy indukowana jodem. Jeśli zaś w gruczole są obszary działające autonomicznie, bez kontroli przysadki, nadmiar jodu staje się dla nich «paliwem» — i rozwija się nadczynność tarczycy indukowana jodem, znana jako zjawisko Jod-Basedow.

Przeglądy Leung i Braverman (2014) oraz Farebrother i wsp. (2019) opisują oba scenariusze i podkreślają: ryzyko jest najwyższe właśnie u osób z już istniejącą, często niezdiagnozowaną patologią tarczycy. Czyli niebezpieczny jest nie tyle sam suplement, ile połączenie suplementu i ukrytego problemu.

Dlatego główne pytanie przed przyjmowaniem jodu brzmi nie «ile pić», lecz «czy nie mam przeciwwskazań». Poniżej omówimy najważniejsze z nich. Lista nie jest wyczerpująca i nie zastępuje badania lekarskiego, ale pomoże zrozumieć, kiedy warto się zatrzymać i najpierw wykonać badania.

Choroby tarczycy

Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (Hashimoto).To najczęstsza przyczyna niedoczynności tarczycy w regionach o dostatecznym spożyciu jodu. Badania populacyjne pokazują, że gwałtowny wzrost spożycia jodu wiąże się ze wzrostem częstości wykrywania przeciwciał przeciw peroksydazie tarczycowej. Osoby ze zdiagnozowanym zapaleniem tarczycy nie powinny samodzielnie dodawać suplementów jodu ponad to, co zaleca endokrynolog, a megadawki (miligramy na dobę) są dla nich szczególnie ryzykowne.

Wole guzkowe i guzki autonomiczne.U osób, które długo żyły w warunkach niedoboru jodu, często tworzą się guzki, które z czasem zaczynają samodzielnie wytwarzać hormony. Dopóki jodu jest mało, «głodują» i nie szkodzą. Gwałtowny dopływ jodu może przekształcić taki guzek w źródło tyreotoksykozy. Właśnie dlatego u osób starszych z guzkami wszelkie suplementy zawierające jod omawia się z lekarzem.

Nadczynność tarczycy i choroba Gravesa.Jeśli tarczyca już pracuje nadmiernie, dodatkowy jod może nasilić wytwarzanie hormonów lub utrudnić leczenie. Ponadto jod wpływa na skuteczność terapii jodem radioaktywnym: przed nią pacjentom, przeciwnie, zaleca się dietę z ograniczeniem jodu.

Stan po operacjach i terapii jodem radioaktywnym.Pacjenci po leczeniu raka tarczycy często pozostają na terapii zastępczej hormonami i regularnej obserwacji onkologicznej. Wszelkie suplementy zawierające jod mogą wpłynąć na wyniki diagnostyki, dlatego przyjmuje się je wyłącznie po uzgodnieniu z lekarzem.

Leki i procedury medyczne zmieniające reguły

Amiodaron.Ten lek antyarytmiczny zawiera bardzo dużą ilość jodu: według ulotek preparatu około 37% masy cząsteczki przypada na jod. Jedna tabletka uwalnia do organizmu ilość jodu wielokrotnie przekraczającą dobową normę. Na tle amiodaronu często rozwijają się zaburzenia funkcji tarczycy, dlatego dodatkowe suplementy jodu w takiej sytuacji są niewskazane.

Preparaty litu.Lit sam w sobie hamuje uwalnianie hormonów tarczycy i może powodować niedoczynność tarczycy. Połączenie z wysokimi dawkami jodu teoretycznie nasila ten efekt, dlatego pacjenci przyjmujący lit powinni uzgadniać suplementy jodu z psychiatrą i endokrynologiem.

Jodowe środki kontrastowe.Po tomografii komputerowej z kontrastem organizm otrzymuje duże obciążenie jodem. Dla osób z wrażliwą tarczycą w takich okresach dodatkowe suplementy tym bardziej nie są potrzebne. O istniejących chorobach tarczycy warto informować lekarza przed badaniem.

Hormony tarczycy i leki przeciwtarczycowe.Jeśli osoba już przyjmuje lewotyroksynę lub tyreostatyki, każda zmiana obciążenia jodem może przesunąć równowagę, i dawka leku przestanie odpowiadać potrzebom. Warto też pamiętać o diuretykach oszczędzających potas i inhibitorach ACE: w wysokodawkowych preparatach jodku potasu dodatkowy potas może być istotny dla osób z zaburzoną funkcją nerek.

Inne grupy podwyższonego ryzyka

Przewlekła choroba nerek.Jod jest wydalany z organizmu głównie przez nerki. Przy obniżonej funkcji nerek może się kumulować, dlatego osobom z chorobami nerek suplementy jodu przepisuje się ostrożnie i z uwzględnieniem badań.

Kobiety w ciąży i karmiące piersią.Dla nich zapotrzebowanie na jod jest, przeciwnie, wyższe: Amerykańskie Towarzystwo Tyreologiczne zaleca większości ciężarnych przyjmowanie suplementu ze 150 µg jodu na dobę. Jednak ta grupa nie jest przeznaczona do samodzielnych eksperymentów z megadawkami: nadmiar jodu może zaburzyć funkcję tarczycy płodu. Dawkę określa lekarz prowadzący ciążę.

Osoby z chorobą Dühringa i nadwrażliwością na jod.W przypadku niektórych chorób skóry wiadomo, że jod może prowokować zaostrzenie. Co do popularnego mitu o «alergii na jod» u osób z alergią na owoce morza, współczesne dane go nie potwierdzają, ale wszelkie reakcje na środki zawierające jod w przeszłości warto omówić z lekarzem.

Osoby starsze.Z wiekiem rośnie częstość guzków tarczycy i utajonego zapalenia tarczycy, a więc i ryzyko reakcji na nadmiar jodu. Do tego osoby starsze częściej przyjmują amiodaron i inne leki wchodzące w interakcje z jodem.

Jak bezpiecznie zdecydować, czy jod jest ci potrzebny

Zanim rozpoczniesz przyjmowanie suplementu, warto przejść minimalne badania, zwłaszcza jeśli masz więcej niż 40 lat, masz krewnych z chorobami tarczycy lub już zauważałeś objawy jej zaburzeń.

1. Badanie krwi na TSH, w razie potrzeby — wolna T4 i przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej.
2. USG tarczycy przy podejrzeniu guzków lub powiększenia gruczołu.
3. Wykaz wszystkich leków i suplementów, które przyjmujesz, włącznie z multiwitaminami.
4. Ocena diety: sól jodowana, ryby, owoce morza, produkty mleczne.
5. Konsultacja endokrynologa, jeśli choć jeden punkt budzi wątpliwości.

Dla osób bez przeciwwskazań suplementy w granicach dawek fizjologicznych (100–150 µg) są zwykle bezpieczne. Dla osób z przeciwwskazaniami nawet takie dawki mogą być zbędne, a megadawki w miligramach — niebezpieczne dla każdego bez wskazań medycznych.

Jeśli na tle przyjmowania jodu zauważysz kołatanie serca, drżenie, pocenie się, bezsenność, utratę wagi lub, przeciwnie, obrzęki, marznięcie i zmęczenie, przerwij przyjmowanie i zgłoś się do lekarza. Te objawy mogą świadczyć o zmianie funkcji tarczycy.

Wnioski redakcji

Jod to niezbędny do życia mikroelement, ale suplementy jodu nie są uniwersalnie bezpieczne. Najwyższe ryzyko mają osoby z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy, guzkami, nadczynnością tarczycy, a także te, które przyjmują amiodaron czy lit.

Niebezpieczeństwo często wiąże się z ukrytymi problemami tarczycy, o których człowiek nie wie. Dlatego proste badanie TSH przed rozpoczęciem przyjmowania to rozsądna inwestycja.

Polecamy także przeczytać nasze materiały «Jod: formy i który wybrać», «Mity o jodzie» oraz «Komu nie wolno przyjmować selenu».

Bibliografia

1. Leung AM, Braverman LE. Consequences of excess iodine. Nat Rev Endocrinol. 2014;10(3):136–142.
2. Farebrother J, Zimmermann MB, Andersson M. Excess iodine intake: sources, assessment, and effects on thyroid function. Ann N Y Acad Sci. 2019;1446(1):44–65.
3. Bürgi H. Iodine excess. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2010;24(1):107–115.
4. Alexander EK, Pearce EN, Brent GA, et al. 2017 Guidelines of the American Thyroid Association for the diagnosis and management of thyroid disease during pregnancy and the postpartum. Thyroid. 2017;27(3):315–389.
5. Zimmermann MB, Boelaert K. Iodine deficiency and thyroid disorders. Lancet Diabetes Endocrinol. 2015;3(4):286–295.
6. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington, DC: National Academies Press; 2001.