Mity o kwasie acetylosalicylowym (niskie dawki)

Wokół «kardioaspiryny» narosło wiele przekonań, które przekazywane są od pacjenta do pacjenta, a nawet trafiają do reklam. Niektóre z nich były prawdą dwadzieścia lat temu, inne nigdy nie miały podstaw. Redakcja sprawdziła najpopularniejsze mity pod kątem zgodności ze współczesnymi badaniami klinicznymi i wytycznymi.

Mit 1: aspiryna «rozrzedza krew»

Wyrażenie «rozrzedza krew» tak się zakorzeniło, że używają go nawet lekarze w rozmowie z pacjentami. Jednak fizycznie lepkość krwi pod wpływem aspiryny się nie zmienia. Kwas acetylosalicylowy nieodwracalnie blokuje enzym COX-1 w płytkach krwi i hamuje wytwarzanie tromboksanu A2 — substancji, która zmusza płytki do zlepiania się.

Zatem aspiryna to lek przeciwpłytkowy: zmniejsza zdolność płytek do tworzenia pierwotnego skrzepu. Nie wpływa na białka układu krzepnięcia (czynniki krzepnięcia), jak robią to warfaryna czy bezpośrednie antykoagulanty. Właśnie dlatego aspiryna jest skuteczniejsza w tętnicach, gdzie skrzepy są bogate w płytki, a znacznie słabsza w profilaktyce zakrzepicy żylnej w porównaniu z antykoagulantami.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Osoby uważające aspirynę za «rozrzedzacz» czasem przyjmują ją zamiast przepisanego antykoagulantu przy migotaniu przedsionków — a dla tego wskazania aspiryna znacznie ustępuje antykoagulantom i nie jest zalecana przez współczesne wytyczne.

Nieprawdą jest również przekonanie, że aspiryna «rozpuszcza» już istniejące skrzepy. Zmniejsza jedynie prawdopodobieństwo powstawania nowych agregatów płytkowych. Do rozpuszczenia skrzepu w sytuacji ostrej stosuje się zupełnie inne leki — leki trombolityczne.

Mit 2: po 50. roku życia aspiryna jest potrzebna wszystkim

To zalecenie rzeczywiście istniało, jednak trzy duże badania randomizowane opublikowane w 2018 roku zmieniły podejście. W badaniu ASPREE wśród ponad 19 tysięcy zdrowych osób starszych aspiryna nie zmniejszyła częstości zdarzeń sercowo-naczyniowych, ale zwiększyła częstość dużych krwawień. W badaniu ARRIVE (pacjenci o umiarkowanym ryzyku) korzyści również nie stwierdzono.

W badaniu ASCEND wśród osób z cukrzycą aspiryna zmniejszała poważne zdarzenia naczyniowe, ale ta korzyść w znacznej mierze była równoważona wzrostem dużych krwawień. Na podstawie tych danych USPSTF w 2022 roku zaleciła, aby nie rozpoczynać aspiryny w profilaktyce pierwotnej u osób od 60. roku życia, a dla osób 40–59 lat decyzja powinna być indywidualna.

Jednocześnie w profilaktyce wtórnej — po zawale, udarze niedokrwiennym, stentowaniu — korzyść z aspiryny przeważa nad ryzykiem, co pokazała jeszcze metaanaliza Antithrombotic Trialists' Collaboration (2009). Właśnie tu przebiega główna granica: «profilaktyka u zdrowych» i «leczenie osób z chorobą» to różne sytuacje.

Dlatego samodzielne rozpoczęcie aspiryny «w profilaktyce» bez oceny ryzyka przez lekarza to błąd. A osoby, które już przyjmują ją z przepisu po zdarzeniu sercowo-naczyniowym, przeciwnie, nie powinny jej samodzielnie odstawiać, naczytawszy się wiadomości o ASPREE.

Mit 3: otoczka dojelitowa czyni aspirynę bezpieczną dla żołądka

Tabletki z otoczką dojelitową rzeczywiście mniej podrażniają błonę śluzową żołądka przy bezpośrednim kontakcie i osoba może odczuwać mniejszy dyskomfort. Jednak główny mechanizm uszkodzenia jest ogólnoustrojowy: hamowanie prostaglandyn, które chronią błonę śluzową całego przewodu pokarmowego, niezależnie od tego, gdzie rozpuściła się tabletka.

Dlatego otoczka nie eliminuje ryzyka wrzodów i krwawień. Dane epidemiologiczne nie pokazują, że postacie dojelitowe istotnie zmniejszają częstość poważnych powikłań żołądkowo-jelitowych w porównaniu ze zwykłymi tabletkami w tych samych dawkach.

Dla osób o podwyższonym ryzyku — wrzód w wywiadzie, wiek, przyjmowanie kortykosteroidów, antykoagulantów lub innych NLPZ — prawdziwą ochroną są inhibitory pompy protonowej oraz diagnostyka i leczenie zakażenia Helicobacter pylori. Potwierdzają to badania randomizowane, w tym praca Lai i wsp. (2002).

Osobno warto wspomnieć, że otoczka dojelitowa może spowalniać i czynić mniej przewidywalnym wchłanianie. Istnieją dane, że u części pacjentów może to być jedną z przyczyn tak zwanej «oporności» na aspirynę, choć znaczenie tego zjawiska jest dyskutowane.

Mit 4: aspiryna pomaga trenować i się regenerować

W środowisku sportowym można usłyszeć, że aspiryna «poprawia krążenie», zwiększa wytrzymałość lub przyspiesza regenerację. Wiarygodnych dowodów na to, że niskie dawki aspiryny poprawiają wyniki sportowe u zdrowych osób, nie ma. Efekt przeciwpłytkowy nie zwiększa dostarczania tlenu do mięśni w zdrowych naczyniach.

Przeciwzapalne dawki salicylanów mogą zmniejszać odczuwanie bólu, ale nie przyspiesza to samej regeneracji tkanek. Istnieją dane, że regularne stosowanie NLPZ może osłabiać procesy adaptacyjne w mięśniach i ścięgnach, choć wyniki badań są niejednoznaczne.

Część mitu wiąże się z historyczną popularnością «stacku ECA» (efedryna, kofeina, aspiryna) do odchudzania. Efedryna jest zakazana w zawodach i w wielu krajach ograniczona w obrocie, a wkład aspiryny w tę kombinację nigdy nie został przekonująco potwierdzony. Redakcja nie zaleca podobnych kombinacji.

Natomiast realne ryzyko dla sportowców to krwawienia w sportach kontaktowych, większe siniaki po uderzeniach, problemy żołądkowo-jelitowe przy łączeniu z innymi lekami przeciwbólowymi i odwodnienie podczas długotrwałego wysiłku.

Mit 5: aspiryna jest bezpieczna, bo sprzedawana bez recepty

Status bez recepty oznacza jedynie to, że regulator uważa lek za akceptowalnie bezpieczny do krótkotrwałego samoleczenia zgodnie z ulotką. Codzienne wieloletnie przyjmowanie to zupełnie inny scenariusz, i tu ryzyko krwawień się kumuluje.

Aspiryna jest przeciwwskazana u dzieci i młodzieży z infekcjami wirusowymi ze względu na ryzyko zespołu Reye'a, u osób z czynnym wrzodem, z niektórymi zaburzeniami krzepnięcia, a także przy tak zwanej astmie aspirynowej (chorobie układu oddechowego zaostrzanej przez NLPZ). U kobiet w ciąży niskie dawki stosuje się wyłącznie przy konkretnych wskazaniach położniczych pod nadzorem lekarza.

Kolejny popularny mit — że od aspiryny «tylko żołądek boli». W rzeczywistości część krwawień z przewodu pokarmowego przebiega bez bólu i ujawnia się jedynie w postaci niedokrwistości z niedoboru żelaza. Dlatego osobom długo przyjmującym aspirynę przydają się okresowe badania krwi.

Wreszcie mitem jest przekonanie, że wyższa dawka jest lepsza. Dla efektu przeciwpłytkowego wystarcza 75–100 mg na dobę, a zwiększanie dawki podnosi ryzyko krwawienia bez dodatkowej korzyści dla profilaktyki sercowo-naczyniowej, jak podsumowano w przeglądzie Patrono i wsp. (2005).

Wnioski redakcji

Niskie dawki aspiryny to skuteczny i niedrogi środek dla osób, które już przebyły zdarzenie sercowo-naczyniowe lub mają wyraźne wskazania. Dla osób zdrowych bez wysokiego ryzyka jej korzyść uważa się dziś za wątpliwą.

Aspiryna nie rozrzedza krwi, nie czyni żołądka chronionym dzięki otoczce i nie poprawia wyników sportowych. Jej ryzyko jest realne, choć przewidywalne, a głównym sposobem jego kontroli są właściwe wskazania i nadzór lekarza.

Aby uzupełnić obraz, polecamy nasze materiały «Interakcje kwasu acetylosalicylowego (niskie dawki) z innymi lekami», «Badania podczas przyjmowania kwasu acetylosalicylowego» oraz «Po co sportowcom omeprazol».

Bibliografia

1. McNeil JJ, Wolfe R, Woods RL, et al. Effect of aspirin on cardiovascular events and bleeding in the healthy elderly. N Engl J Med. 2018;379(16):1509–1518.
2. Gaziano JM, Brotons C, Coppolecchia R, et al. Use of aspirin to reduce risk of initial vascular events in patients at moderate risk of cardiovascular disease (ARRIVE): a randomised, double-blind, placebo-controlled trial. Lancet. 2018;392(10152):1036–1046.
3. ASCEND Study Collaborative Group. Effects of aspirin for primary prevention in persons with diabetes mellitus. N Engl J Med. 2018;379(16):1529–1539.
4. Antithrombotic Trialists' (ATT) Collaboration. Aspirin in the primary and secondary prevention of vascular disease: collaborative meta-analysis of individual participant data from randomised trials. Lancet. 2009;373(9678):1849–1860.
5. US Preventive Services Task Force. Aspirin use to prevent cardiovascular disease: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA. 2022;327(16):1577–1584.
6. Patrono C, García Rodríguez LA, Landolfi R, Baigent C. Low-dose aspirin for the prevention of atherothrombosis. N Engl J Med. 2005;353(22):2373–2383.
7. Lai KC, Lam SK, Chu KM, et al. Lansoprazole for the prevention of recurrences of ulcer complications from long-term low-dose aspirin use. N Engl J Med. 2002;346(26):2033–2038.
8. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard, Prohibited List. Montreal: WADA; 2025.